Κατοικία περίπου 16.000 ειδών δέντρων, το τροπικό δάσος του Αμαζονίου είναι ένα απαράμιλλο hot spot για τη βιοποικιλότητα. Οι δυτικοί επιστήμονες το έβλεπαν κάποτε ως έναν φυλλώδη παράδεισο σχετικά ανέγγιχτο από τους ανθρώπους, αλλά πιο πρόσφατα αναγνώρισαν ότι οι ανθρώπινοι πολιτισμοί έχουν ζήσει σε μεγάλες εκτάσεις του τροπικού δάσους για πολλές χιλιετίες. Τώρα, μια νέα μελέτη χαρτογράφησης και μοντελοποίησης με λέιζερ δείχνει ότι χιλιάδες ανθρώπινες αρχαιολογικές τοποθεσίες παραμένουν ανεξερεύνητες κάτω από τον θόλο του τροπικού δάσους.
Η νέα μελέτη προσφέρει δεδομένα για να υποστηρίξει αυτό που οι αρχαιολόγοι που εργάζονται στον Αμαζόνιο υποστηρίζουν εδώ και δεκαετίες, λέει ο αρχαιολόγος Eduardo Neves από το Πανεπιστήμιο του Σάο Πάολο, ο οποίος δεν συμμετείχε στη νέα έρευνα. «Ο Αμαζόνιος δεν είναι ένα παρθένο δάσος», λέει. «Έχει μεταμορφωθεί από τους αυτόχθονες πληθυσμούς κατά τη διάρκεια χιλιετιών». Και μπορεί να βοηθήσει στην ενίσχυση των διεκδικήσεων των σημερινών αυτόχθονων πληθυσμών στα παραδοσιακά εδάφη τους.
Το Lidar, μια αερομεταφερόμενη τεχνολογία χαρτογράφησης λέιζερ, έχει φέρει επανάσταση στην αρχαιολογία τα τελευταία χρόνια. Επιτρέπει στους ερευνητές να «βλέπουν» αρχαίες ανθρωπογενείς δομές καλυμμένες από χώμα και πυκνή βλάστηση – κάτι που δεν μπορεί να κάνει η δορυφορική απεικόνιση. Από το 2023, για παράδειγμα, μέχρι και πριν από 3000 χρόνια στο Μεξικό. Και πέρυσι, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν την τεχνολογία για να περιγράψουν αρχαίες τοποθεσίες που ανήκουν στον πολιτισμό Casarabe στον Αμαζόνιο της Βολιβίας.
Στον Αμαζόνιο, οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν ανθρωπογενή χωματουργικά έργα—τάφρους, γεωγλυφικά, λίμνες και πηγάδια—με γεωμετρικά σχήματα, μερικά έως και 1500 ετών. Οι αρχαίοι άνθρωποι που δημιούργησαν αυτές τις χωματουργικές εργασίες διαμόρφωσαν επίσης δέντρα και καλλιέργειες, μεταμορφώνοντας το τοπίο και καλλιεργώντας κομμάτια σκοτεινής, εύφορης γης. Αλλά η συστημική αναζήτηση τέτοιων χαρακτηριστικών απλά δεν ήταν εφικτή μέχρι την εμφάνιση του lidar.
Ο Vinicius Peripato, ένας επιστήμονας τηλεπισκόπησης στο Εθνικό Ινστιτούτο Διαστημικής Έρευνας της Βραζιλίας, αναρωτήθηκε αν η τεχνολογία θα μπορούσε να κοιτάξει κάτω από ολόκληρη τη λεκάνη του Αμαζονίου. Αυτός και περισσότεροι από 130 συνάδελφοί του στράφηκαν σε δημόσια διαθέσιμα δεδομένα lidar που καλύπτουν ολόκληρη τη λεκάνη της χώρας και τα οποία είχε συλλέξει προηγουμένως η κυβέρνηση της Βραζιλίας για την εκτίμηση της βιομάζας των τροπικών δασών. «Ήταν βασικά μια βολή στα τυφλά», λέει ο Peripato. Όταν άρχισε να αναλύει τα δεδομένα, ξεπήδησαν γεωμετρικά μοτίβα όπως τετράγωνα και κύκλοι, που μοιάζουν με αρχαία χωματουργικά έργα.
Όσο περισσότερο έψαχνε, τόσο περισσότερα έβρισκε. Σαρώνοντας 5315 τετραγωνικά χιλιόμετρα δεδομένων lidar, αυτός και οι συνεργάτες του ερευνητές εντόπισαν περισσότερες από 900 γνωστές χωματουργικές εργασίες σε όλη τη λεκάνη. Αλλά ανακάλυψαν επίσης 24 ανθρωπογενείς κατασκευές που δεν είχαν αναφερθεί προηγουμένως σε όλη τη λεκάνη, συμπεριλαμβανομένων τοποθεσιών τελετών, οχυρών χωριών και μεγαλιθικών κατασκευών, μερικές από τις οποίες υψώνονται μόλις 1 μέτρο πάνω από το δάσος.
Ωστόσο, τα αρχικά τους στοιχεία κάλυπταν μόνο το 0,1% περίπου των 6,7 εκατομμυρίων τετραγωνικών χιλιομέτρων του Αμαζονίου. Έτσι, συνδύασαν τα δεδομένα τόσο των πρόσφατα περιγραφόμενων χωματουργικών εργασιών όσο και αυτών που αναφέρθηκαν προηγουμένως για να προβλέψουν στατιστικά πόσες ακόμη χωματουργικές εργασίες μπορεί να κρύβονται στη λεκάνη. Λαμβάνοντας υπόψη μεταβλητές όπως η θερμοκρασία, η βροχόπτωση, ο τύπος του εδάφους και η απόσταση από τα υδάτινα σώματα, οι ερευνητές εκτιμούν ότι 16.187 χωματουργικές εργασίες παραμένουν ανεξερεύνητες στο τροπικό δάσος του Αμαζονίου, αναφέρουν σήμερα στο Science . Αν έχουν δίκιο, πάνω από το 90% των αρχαίων χωματουργικών εργασιών παραμένουν κρυμμένες κάτω από τον θόλο.
Οι συγγραφείς βρήκαν επίσης μια σημαντική σχέση μεταξύ 35 ειδών δέντρων -συμπεριλαμβανομένων των παξιμαδιών Βραζιλίας, του δέντρου από καουτσούκ Pará, του murumuru και του κακάο- και της πιθανότητας χωματουργικών εργασιών. Αυτό ταιριάζει επίσης με προηγούμενες εργασίες που δείχνουν ότι τα εξημερωμένα είδη δέντρων είναι πιο άφθονα κοντά σε αρχαιολογικούς χώρους.
«Οι άνθρωποι πίστευαν ότι [οι τροπικές περιοχές] είναι πραγματικά παρθένα δάση», λέει ο Takeshi Inomata, αρχαιολόγος στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνα που ηγήθηκε της μελέτης lidar του 2021 στο Μεξικό. Τα νέα αποτελέσματα υποδηλώνουν αντίθετα ότι «ήταν πολύ κατοικημένος χώρος. … [Είναι] ένα σημαντικό βήμα προς μια πολύ καλύτερη κατανόηση της [αρχαιολογίας] στην Αμαζονία».
Το μοντέλο της ομάδας εκτιμά ότι οι περισσότερες από τις άγνωστες χωματουργικές εργασίες συγκεντρώνονται στα νοτιοδυτικά της λεκάνης του Αμαζονίου. «Αυτό είναι λογικό», καθώς εκεί, λέει η Daiana Travassos Alves, αρχαιοβοτανολόγος στο Ομοσπονδιακό Πανεπιστήμιο της Πάρα που δεν συμμετείχε στη μελέτη. Το επόμενο βήμα θα είναι να μπούμε στο πεδίο για να δούμε αν οι ερευνητές μπορούν να βρουν αυτά τα προβλεπόμενα χαρακτηριστικά, λέει. «Αυτό θα είναι καταπληκτικό».
Τα αποτελέσματα μπορεί επίσης να έχουν επιπτώσεις στα δικαιώματα γης για τις σημερινές αυτόχθονες ομάδες, ένα ακανθώδες θέμα στη Βραζιλία τα τελευταία χρόνια. Τα χωματουργικά έργα, λένε οι συγγραφείς, «χρησιμεύουν ως απτή απόδειξη του επαγγέλματος, του τρόπου ζωής και της σχέσης τους μέσα στο δάσος που είχαν οι προγόνοι τους».
Το τροπικό δάσος του Αμαζονίου δεν είναι μόνο ένας οικολογικός θησαυρός, αλλά και βιοπολιτιστική κληρονομιά, λέει ο Neves. «