Notícia

Mynet (Turquia)

Covid: Pandemiyle mücadelede neden bazi ülkeler basarili, bazilari ise basarisiz oldu?

Publicado em 25 fevereiro 2021

Por BBC

Bill ve Melinda Gates Vakfi'nin 2019'da yayimladigi Küresel Saglik Güvenligi Endeksi'nde, ABD ve Ingiltere pandemiye hazirlik konusunda örnek ülkeler olarak gösterilirken, Yeni Zelanda, Çin ve Vietnam ise siralamada çok altlarda yer aliyordu.

 

2021'e gelindiginde ise durum çok farkli görünüyor.

ABD ve Ingiltere'de pandeminin kontrolden çiktigi düsünülürken, Çin'in aldigi kati önlemler ise Dünya Saglik Örgütü (WHO) tarafindan övgüyle karsilandi.

Yeni Zelanda örnek olarak takdir toplarken, 95 milyonluk nüfusa sahip Vietnam'da Covid kaynakli can kaybi 35'te kaldi.

Önceden kagit üzerinde iyi görünen bazi ülkeler gerçek hayatta pandemiye sinifta kalmis gibi görünüyor. Oysa hazirliklarinda eksikler oldugu düsünülen diger ülkeler ise çok daha iyi mücadele vermis durumda.

Peki bunun nedeni ne?

Karsilastirma yapmanin zorluklari

ABD'deki Michigan Üniversitesi'nden küresel saglik uzmani olan Prof. Dr. Elizabeth King, "Herkes ayni virüsle ugrasiyor, öyleyse ülkeler neden farkli tepkiler veriyor?" sorusunu yöneltiyor.

Prof. Dr. King, 2020'nin baslarinda ilk koronavirüs dalgasina verilen ulusal tepkileri karsilastiran ve kisa bir süre yayimlanan yeni bir kitabin editörleri arasinda yer aliyor. Kitaba, Asya, Avrupa, Afrika ve Amerika'daki 30 ülkeden 60 bilim insani katkida bulundu.

Uluslararasi karsilastirmalar yapmak oldukça zor bir görev. Zira ülkeler attiklari adimlari degerlendirmek için farkli kriterlere basvurur.

Örnegin Belçika, süpheli Covid-19 vakalarini ölüm istatistiklerine dahil ederek, toplam can kaybi sayisini diger ülkelerdekinden daha yüksek gösteriyor. Almanya ve Fransa, basindan bu yana bakimevlerindeki kayiplari da toplama dahil ederken, Ingiltere ise hastanede tedavi altinda olanlara odaklaniyor.

Vaka sayisini karsilastirmak ise daha da zor. Test sayisi ne kadar artarsa, vaka sayisi da o kadar artar. Testlerin yayginligi ve test yapma kriterleri ülkelere göre farklilik gösteriyor.

Ayrica ülkelerin demografik yapilari da göz önünde tutulmasi gereken bir diger unsur. Italya'da nüfusunun beste birinden fazlasini Covid-19'a karsi daha riskli olarak görülen 65 yas üstü olusturuyor. Afrika'nin nüfusu çok daha genç ve dünyanin en genç nüfusa sahip 20 ülkesinin 19'u bu kitada yer aliyor.

Yine de, hükümetlerin attiklari adimlarin ve belki de daha önemlisi harekete geçme hizlarinin pandeminin ilk dalgasinin ülke bazinda ortaya çikan sonuçlar üzerinde derin etkileri oldugu görülüyor.

Siyaset ve Covid-19

Prof. Dr. King ve birlikte çalistigi bilim insanlari, yalnizca ortaya çikan sonuçlari karsilastirmanin ötesine geçerek, diger unsurlarin da halk sagligi politikalarini nasil etkiledigini anlamak istiyor.

Yönetim sistemi (demokrasi veya otokrasi), resmi siyasi kurumlar (federal yapilar, baskanlik kurumlari vs) ve devletin kapasitesi (saglik sistemleri ve kamu yönetimi üzerindeki kontrol) gibi unsurlarin, ülkelerin Covid-19'a verdigi tepkileri sekillendirdigini belirtiyorlar.

Örnegin Çin, Ocak 2020'de 50 milyon insanin yasadigi Vuhan eyaletini tamamen karantina altina almak gibi esi benzeri görülmemis bir adim attiginda, otoriter rejimlerin Covid-19'a karsi mücadelelerinde demokrasilere göre avantaja sahibi olabilecegini savunanlar oldu.

Ancak Italya basta olmak üzere Bati demokrasileri de kisitlayici kararlar almaya basladiktan sonra tartisma da daha farkli bir zemine kaydi.

Siyasi sistemler

Her ne kadar otoriter yönetimlerin aldiklari tedbirlerin daha az itirazla karsilasmasi beklenirken, bunlarin uygulanmasi ise bambaska bir konu.

King, otoriter hükümetlerin halkin duydugu güveni asindirmis olmalari halinde, bu taktiklerin de uzun vadede ise yaramayabilecegine belirtiyor.

King, insanlarin kisitlayici önlemlere uymasini saglamak için "bilgi akisi, devlete güven ve kurumlara güvenin önemli oldugunu" ifade ediyor.

Rusya'nin pandemiye tepkisinin baslangiçta veri eksikligi nedeniyle zayif olduguna dikkat çekiyor. Ancak son zamanlarda Rus hükümetinin bilgi akisini iyilestirdigini ve salginin etkilerini hafifletmeyi amaçlayan güçlü bir dizi sosyal politika gelistirdigini de sözlerine ekliyor.

Ancak, BBC Rusça Servisi'nin yaptigi bir arastirma, seffafligin yetersiz olmasinin, deneme süreci devam ederken yaygin olarak kullanilmaya baslanan asinin etkinligi konusu basta olmak üzere halkin güvenini olumsuz etkilemeye devam ettigini ortaya çikardi.

Prof. King, ne yazik ki, "aslinda çok iyi bilgi akisina sahip olmayan birçok demokratik rejim gördüklerini" de vurguluyor.

Örnegin Brezilya Devlet Baskani Jair Bolsonaro, koronavirüse karsi yapilan uyarilari zayiflatan mesajlar verdi ve ülkede vaka ile can kaybi sayisinin çok yüksek düzeylere ulasmasindan sorumlu tutuldu.

Kitabin editörleri arasinda yer alan Sao Paulo'daki FGV Üniversitesi'nde Prof. Dr. Elize Massard da Fonseca, FAPESP haber ajansina Bolsonaro'nun "bilimi hor gördügünü" ve tam bir inkar politikasi uyguladigini söyledi.

Fonseca, "Brezilya, pandemiyle etkili bir sekilde basa çikmak için çok iyi bir konumdaydi, ancak maalesef bunu basaramadi" dedi.

Ülkenin bazi bölgelerinde saglik sistemi Covid vakalarinin yogun baskisi altindaydi. Ancak federal sistemin eyaletlere saglik hizmetleri konusunda tanidigi genis yetkiler sayesinde, yerel yönetimler kendi baslarina kisitlayici önlemler almayi ve ekipman ile asi tedarik etmeyi basardi.

ABD Baskani Donald Trump da virüsü hafife almakla suçlandi ve pandemiye nasil tepki verilecegi konusunda diger eyaletlerle görüs ayriligi yasadi.

Trump Ekim ayinda Covid-19'a yakalandiginda üç gece hastanede kaldiktan sonra, bunu mevsimsel grip salginina benzetti ve bunun için ülkeyi kapatmaya gerek olmadigini israrla vurguladi.

Takip ve karantina programlari

Prof. Dr. King, saglik altyapisi zayif olan bazi ülkelerin, durum kötülesene kadar beklemek yerine "salgina oldukça hizli bir sekilde tepki" vererek Covid-19 ile basarili bir sekilde bas edebildiklerini söylüyor?

"Maske takma ve sosyal mesafe gibi ilaç temelli olmayan, etkinligi kanitlanmis önlemlere ek olarak vakalari takip etmek ve destek (sunmak) için saglam bir sistem uyguladilar."

En çok örnek gösterilen ülkelerden Vietnam, vakalari çok basarili bir sekilde takip edip karantina altina aldi. Bunun aksi niteligindeki bir baska basarili örnek olan Güney Kore de maliyeti yüksek kitlesel test ve takip programiyla dikkat çekti.

Ebola salgininda ciddi sikintilar yasayan Bati Afrika ülkeleri de Covid'in ilerleyisini takip etmek ve izlemek için yerel örgütlenmelerin destegini aldi.

Prof. Dr. King, pandeminin ilk dalgasinda, önceki salginlardan ders çikarilmasinin, AIDS salginina "çok yanlis" yanit veren Güney Afrika'ya yardimci oldugunu belirtiyor.

Ancak ülkedeki durum, kismen geçen yilin sonlarinda ortaya çikan yeni türe de bagli olarak, ikinci dalgada önemli ölçüde kötülesti.

Sosyal politika adimlari

King, son olarak, bireylerin ve küçük isletmelerin kisitlama kurallarina uymasini saglamak amaciyla hazirlanmis güçlü bir dizi sosyal politika olmadan hiçbir stratejinin tamamen basarili olamayacagini söylüyor.

Covid-19, saglik hizmetlerine erisimdeki esitsizlikleri ve insanlarin evde kalma çagrilarina uyma güçlerinin yaptiklari islerle baglantili oldugunu göz önüne serdi.

Yoksulluk, cinsiyet, is becerileri ve göçmenlik durumu, toplumlarda enfeksiyonlara daha duyarli kesimleri belirleyen fay hatlari haline geldi.

Yine de hükümetlerin, krizi yönetmek ve ekonomiyi desteklemek için yürürlüge soktuklari sosyal politikalar arasinda önemli farklar görüldü.

Örnegin Almanya, çocuklarinin uzaktan egitimine yardimci olurken ayni zamanda kendi isini yapmak zorunda kalan ebeveynlere ek izin verecegini açikladi.

Prof. Dr. King, Çin'in yaklasiminin etkinliginin arkasinda da uygulanan kati ve acimasiz kisitlamalardan çok, bu tarz sosyal politikalar yattigi görüsünde:

"Çin, güçlü sosyal politikalar uygulayarak kitlesel açligin ortaya çikmasini engellemek amaciyla yeterli adimlari atti. Bu nedenle, özellikle de -Yeni Zelanda ve Almanya'daki gibi demokratik sistem içerisinde atilmis adimlari da göz önüne aldigimizda bunun otoriter dogasindan kaynaklandigini söylemek biraz riskli."

Zamanlama kritik

King, hükümetlerin aldigi önlemleri belirleyen farkli etkenler olmasina karsin bunlarin uygulama hizinin Covid-19'un ilk dalgasina karsi "gerçekten de basariyi tanimlayan unsur" oldugunu söylüyor.

Bu gözlem, pandemi döneminde önlem alinmasinda geç kalinmasinin can kaybini artirdigi ve nispeten güçlü görünen saglik sistemlerinin Covid vakalarinin hizina yetisemedigini gösteren baska çalismalarla da paralellik tasiyor.

Bu tarz çalismalardan birine imza atan Ingiltere'deki Exeter Üniversitesi'nden Çevre Ekonomisi profesörü olan Ian J. Bateman, BBC'ye yaptigi degerlendirmede, "Bunun gerçek bir pandemi olduguna dair göstergeler gerçekten çok açikti. Ölüm oraninin mevcut halinden daha yüksek olmadigi için çok sansliydik ve çok sansliyiz" diyor ve ekliyor:

"Covid'in sadece can kaybi degil, ayni zamanda uzun vadeli saglik sistemi ve ekonomi üzerindeki zincirleme etkileri de, isi sansa birakmanin dogru yaklasim olmadigini gösteriyor. Geç, isteksiz, , asiri karmasik ve tutarsiz bir sekilde hareket etmek, daha fazla ölüm, daha fazla hastalik, daha yüksek maliyet ve daha büyük ekonomik zarari da beraberinde getirir."